​​17. DE SCHEEPSWERF LANTINGA TE IJLST

In de doop- en trouwboeken in het Rijksarchief Friesland te Leeuwarden komen wij de naam Lantinga voor het eerst tegen in het jaar 1791. De boeken verschaffen ons de volgende gegevens: 
Wolvega 1791: 'Den 18e November is met attestatie van Oudemarkt tot ons gekomen Lolke Lantinga, Schoolmeester en Kerkdienaar te Wolvega, met attestatie naar IJlst vertrokken 28-2-1809'. Op 16 augustus 1807 trouwt hij te Wolvega na 3 proclamaties met Jantjen Ottes Colée. 
In IJlst was eind 1808 een vacature voor een schoolmeester, koster en organist. De Stads- en Dorpskroniek van dr Wumkes geeft aan dat het jaar daarvoor op 1 februari 1808 werd aanbesteed het afbreken der oude school te IJlst en het bouwen van een nieuwe. Kennelijk wilde men dat de nieuwe meester een goed schoolgebouw tot zijn beschikking kreeg. Er werd, om in de vacature te voorzien, een advertentie in de Leeuwarder Courant geplaatst en Lolke Lantinga was één van de sollicitanten. Hij werd benoemd, volgens een beroepbrief van 23-1-1809. 1)

De brief bevat onder andere de volgende gegevens: 
'Baljuw benevens het Gemeente Bestuur van IJlst doen weten dat wij in aanmerking nemende de bekwaamheden van den Eersamen Lolke Lantinga tans School onderwijzer te Wolvega hem hebben aangesteld tot School onderwijzer in de eerste School binnen deze Stad'. 
In enkele artikelen worden de schooltijden, het klokluiden en de betaling van school penningen geregeld. Ook moet Lantinga het orgel in de kerk bedienen en er zijn bepalingen opgenomen over het Kostersambt. Verder moet hij nog de stoelgelden van de kerk invorderen en de Kerksteeg schoonhouden. Een schoolmeester moest in die tijd wel van alle markten thuis zijn. De hier bedoelde kerk is de Mauritiuskerk die op het huidige kerkhof stond en in 1828/'29 is afgebroken. 2) 
De brief is ondertekend door: W.J. Oppedijk (Baljuw) en W.S. van der Leij (secretaris), alsmede door Dirk H. Faber en Broer Wijbes, namens de Hervormde Kerkvoogdij. 

Op 12 februari 1809 schrijft de nieuw benoemde onderwijzer een brief terug. 3)
Hij deelt hierin mede dat hij de beroepbrief wél heeft ontvangen en dat hij zich aan de Schoolopziener zal adresseren. Op 26 februari wil hij nog graag het Heilig Avondmaal vieren in Wolvega en hij zal dan de 27ste, 28ste of 29ste februari naar IJlst komen. Ook verzoekt hij of men vanuit IJlst een schip naar Wolvega wil sturen voor de verhuizing. Zijn attestatie uit Wolvega wordt op 28 april 1809 te IJlst ontvangen. We lezen verder nog in de doop- en trouwboeken van de Hervormde Gemeente te IJlst dat in 1810, de 13de april op belijdenis des geloofs is aangenomen Jantjen Ottes Colée, huisvrouw van Lolke Lantinga. Door deze benoeming kwam Lolke Lantinga in IJlst op het 'Sudein' te wonen. Het schoolhuis stond op de plaats waar nu het pand Galamagracht 92 staat (hoek Kerkhofsteeg); het was eigendom van de Hervormde Kerkvoogdij 4). Achter dit huis was de school die na de Tweede Wereldoorlog is afgebroken. In de volksmond heette dit gebouwtje 'de ald skoalle'. 

Tot zijn 18de jaar heeft hij voortgezet onderwijs genoten. De zeevaartschool was zijn doel, maar z'n ouders konden geen geschikte (Christelijke) school voor hem vinden. Zodoende kwam Feike in de scheepsbouw terecht. Eerst heeft hij in 'Holland' bij verschillende bedrijven gewerkt om ervaring op te doen. Hij huwde in 1917 met Gesina Johanna Groenveld (geboren 17-5-1890 te IJlst, overleden 28-10-1959 te Drachten). 
In 1918 nam Feike de zaak van zijn vader Lolke over. Iemand die, vooral de eerste jaren na de overname, vaak een handje hielp was de heer Sint Simons van der Werf. Van der Werf (1867-1959) was afkomstig uit Britswerd, waar zijn vader op 'Kromwal' een werf had. Hij was aanvankelijk slechts naar IJlst gekomen om er de ijzeren scheepsbouw te Ieren op de werf van Croles (later Zwolsman) maar is er blijven wonen. Voor de Tweede Wereldoorlog werkte er meestal een knecht op de werf, een van deze knechten was de heer Gerrit van der Horst. Na 1945 werkte Lantinga vaak alleen met af en toe een handlanger of leerling. 
Feike Lantinga was evenals zijn vader een bekwaam zeiler. Eens heeft hij helemaal alleen een schip van IJlst via Lemmer, naar Amsterdam gebracht.

Het echtpaar kreeg 4 kinderen: Lolke, geboren 1917 te IJlst, leraar te Drachten (gepensioneerd); 
Geertje, geboren in 1920 te IJlst; Rinkina (Rennie), geboren in 1923 te IJlst, overleden 1974. 
Rink, geboren in 1930 te IJlst, bakker te Tijnje. 
De zonen van Feike Lantinga hebben dus een ander beroep gekozen dan hun vader. De heer Lolke Lantinga uit Drachten vertelde mij dat zijn vader er ook nooit op had aangedrongen hem op te volgen. Zag hij de toekomst van de houten schepen niet meer zitten toen er steeds meer ijzeren schepen werden gebouwd? 
In 1959 verhuisden Feike Lantinga en zijn vrouw naar Drachten; beide overleden daar. Ze werden te IJlst begraven. Het huis en de timmerschuur werden verkocht.

Mr Huitema noemt in zijn boek 'Ronde en Platbodemjachten' enige boeiers, gebouwd door F. Lantinga IJlst (moet zijn L. Lantinga). We nemen ze hier over en voegen enige gegevens toe.
- 1895, Rana, OC 1, lengte 8.05 meter, breedte 3.10. De schepenlijst van de Stichting Stamboek Ronde en Platbodem van 1969 geeft aan als eigenaar G. Popma te Oppenhuizen.

- 1904, Catharina, later Agnesje. Lengte 10.54 meter, breedte 3.94. In 1904 gebouwd voor jhr A. van Smynia. In 1939 wordt de Catharina verkocht naar Smyrna in Turkije 19). Vanaf 1953 was zij in Engeland als opleidingsschip van het Finchley Sea Cadet Corps. De heer H. de Ruig uit Amsterdam trof het schip in Engeland sterk verwaarloosd aan. Dankzij vooral zijn bemoeienissen is de boeier in 1979 naar Nederland gekomen en ligt thans te Workum bij de werf van Roelof van der Werff te wachten op een grote opknapbeurt.

- 1907, Admiraal de Ruyter, later Mercator, 22 ton, lengte 11.66, breedte 3.90 meter. Ondermeer was Jhr H.W. Stoop eigenaar tot 1918.
- 1908, Vrouwe Johanna, ex Mimi, lengte 9 meter, breedte 3.20 meter. Gebouwd voor mr P.C. Andreae uit Sneek. De schepenlijst van 1969 geeft aan als eigenaar dr J.W. Bos te Overveen, hij liet het schip geheel restaureren.

De boeiers van Lantinga zijn, aldus mr Huitema, zonder uitzondering stoere schepen, ze behoren veelal tot de grotere boeiers. In eerder genoemd boek deelt de heer Zaal, die een botenverhuurbedrijf aan de Kralingse plas had, mee dat hij in 1914 wel 40 tjotters van Lantinga in bedrijf had. Ook wordt hier nog melding gemaakt van het Jachtregister van de A.N.W.B., 1925. Hierin zijn 6 boeiers en 34 jachten en tjotters van Lantinga opgenomen.

De schepen die bestemd waren voor opdrachtgevers uit 'Holland' werden meestal in Lemmer aan de nieuwe eigenaren overgedragen. In hotel De Wildeman aldaar werd dan afgerekend. Maar het gebeurde ook wel dat de 'nieuwkoop' thuis of naar een bepaalde plaats werd gebracht. Dat blijkt bijvoorbeeld uit een brief van Bonne O. Lantinga, geboren te IJlst in 1847, later wonende te Warga. 'IJlst 1887 - Piet van Dijk (stuurman), Lolke O. Lantinga (scheepsbouwer), Bonne O. Lantinga, Otte L. Lantinga en Theunis Bakker (knecht) zijn te samen den 12 Mei 1887 des 's morgens te half acht met de nieuwe boeijer voor den Heer Pot te Vlaardingen van IJlst gevaren, te half negen Woudsend gepasseerd, door Sloten gevaren en te 10 uur door Tacozijl in Zee gegaan. Marken gepasseerd en half zes in de Oranje sluizen geschut en half zeven te Amsterdam aan de steiger bij het Badhuis. De wind was bijzonder gunstig, mooije koelte en mooi weer. Te Amsterdam gelogeerd in het Volkskoffiehuis de Hoop, de Ruiterkade. Des Zondagsmorgens 6 uur per Spoor van Amsterdam gegaan over Enkhuizen-Staveren tot Leeuwarden. Het kaartje van Amsterdam tot Leeuwarden kost f 3,35.'

In verband met onze naspeuringen naar de schepen van Lantinga werd ook een bezoek gebracht aan de heer Lolke Lantinga te Drachten, zoon van Feike Lantinga. Daar werden ons enige foto's ter hand gesteld maar ook zes kladwerfboeken van circa 1904 tot 1922 alsmede een aantal losse aantekeningen. Het zal duidelijk zijn dat dit een grote verrassing was, temeer daar in de spaarzame berichten over de werf altijd gesteld was dat alle werfboeken verdwenen waren. Wij zijn de heer Lantinga zeer erkentelijk voor het feit dat wij deze aantekeningen mochten overnemen. De werfboeken en de aantekeningen zijn volgens de heer Lantinga gemaakt door zijn grootvader Lolke. De waardevolle gegevens uit de boeken zijn een goede bron voor een uitgebreider onderzoek. Misschien kan aan de hand van de bestekken worden nagegaan of meerdere schepen ook kunnen worden aangemerkt als zogenaamde IJlsterboot 20). Het is waarschijnlijk dat enkele bladzijden uit de boeken ontbreken, maar de notities geven toch een goed overzicht hoeveel en welke schepen er zoal op de werf werden gebouwd. 

In bijlage I is de inhoud van de zes werfboeken opgenomen. Omdat van sommige boeken een aantal bladzijden los was bijgevoegd kan de hier gegeven volgorde iets afwijken van de oorspronkelijke. Het gaat om de beschrijving van maar liefst 370 schepen. De verdeling van dit aantal schepen is, in benamingen door de werf baas zelf gebruikt, als volgt:

De 'beschrijvingen' bevatten in het algemeen de maten van het nieuwe schip, gegevens over materialen en toebehoren, tijdstip van levering en de prijs. In enkele gevallen zijn interessante gegevens toegevoegd:
Inruil van 'het oude boot'-was mogelijk, evenals koop op afbetaling.
Soms spreekt de liefde voor het vak uit de aantekeningen:
'Een klein nieuw mooi tjottertje gemaakt voor den Heer H.C. Lefering te Buiksloot (1906)'.
'Een klein mooi sloepje gemaakt voor Pieter Visser IJlst (1913)'.
'Een knap 14V2 vts bootje gemaakt voor B. Haagsma, Heidenschap (1921)'.
Als een schip van bepaalde afmetingen goed voldeed werden hiervan soms meerdere exemplaren besteld:
'Sept 1910. Een nieuw visschersboot gemaakt voor Dam, Nijezijl, is in alles vrij gelijk als het visschersboot van Harmen v.d. Meulen te IJlst'.
'27 Juny 1911. Heden een nieuw visschersboot aangenomen te maken voor de zoon van A. Vogelzang te Laaxum, moet zijn zoals het boot in 1907 gemaakt voor Auke Boersma'.
'11 oct 1911. Tjotter voor den Heer Christijn A'dam, moet in alles gelijk zijn aan welke ik in act geleverd heb aan de Heer Hendriks te A'dam'.
Het opgeven van een bepaalde maat kon ook op de volgende manier: Visschersboot voor M. Zwerver Zuidlaren (1910). 'Zoo wat 21 duim hol op de vloering, voorend wat kort en lang ruim, naar een touwtje in zijn brief.’
Als de nieuwe boot de eigenaar niet beviel werd er een andere gebouwd. Men stelde blijkbaar veel prijs op tevreden klanten:
'1904. Een 15 vts visschersboot met de boegen alleen in 't ruim doorgezaagd om 't scheuren, was alzoo de Vries (Warns F.B.) niet naar 't zin. Daarom bovengenoemd boot er voor in de plaats gemaakt'.
'1913. Een 15 vts visschersboot gemaakt, was bestemd voor Dam, Nijezijl, maar was even te wijd. Nu verkocht naar Leiden, met roer en zwaarden, rijmen en kloet en mast, spriet en een zeiltje, zamen voor f 100,-.
In 1922 werd een visschersboot gemaakt voor A. Visser te Leeuwarden, maar de koop ging niet door omdat de opdrachtgever overleed: "t is 16 1/2 vt lang, met roer en zwaarden, nu is 't te koop'.

Verreweg de meeste schepen die werden gebouwd waren beroepsvaartuigen. Dat zal ongetwijfeld één van de redenen geweest zijn, dat sommige opdrachtgevers hun schip zo snel mogelijk gereed wilden hebben.
'1907, 25 Mei. Groot zeilboot voor Kuiper Workum, moet op het aller spoedigst klaar'.
'1906, 16 April. Naar Franeker besteld door schipper J. v.d. Akker te Workum een 15 vts visschersboot, zoo spoedig als 't kan klaar'.
Tussen de losse aantekeningen bevindt zich een brief die aldus eindigt: 'N.B. Met een veertien dagen klaar? Wij hebben er groot behoefte aan. Groetend, Douwe Visser Dedgum.'

Om een indruk te geven van de aard van de aantekeningen volgt hier als eerste het bestek van de boeier Mimi, later Vrouwe Johanna genaamd:
'1908. Maten van de nieuwe Boeijer van den Heer Mr P.C. Andreae te Sneek. De lengte over stevens is 8 meter, voorsteven valt op 6 voet lengte geheel van boven van de punt af. 18 1/2 duim. De agtersteven valt op zijn geheel lengte 6 duim of 112 voet. De boeijer boeit hoog voor van af de onderkant van de kiel 6 voet. Achter idem 4 vt en 11 duim is wijd over de neergangen binnen uit de stevens gemeten 7 voet van daar voor 8 voet. Agter 6 voet en 10 duim. Kant over de neergangen en in de midden 7 duim op de enden 8 duim. De vlakpunten zijn hoog van onder kant van de kiel voor 4 voet en 3 duim en: agter 31/2 voet. De vaarsteven is hoog regt op gemeten van onderkant kiel schraag 81/2 voet. De agtersteven dito 6 voet 2 duim voor breed bezijden mant je 13112 duim, agter breed bij de steven 10 duim. De voorend is lang schraag 10112 voet, de roef is lang boven 8 vt 5 duim, de stuurstoel is lang van af agterkant steven tegen roefschod schr 8 voet ingang roef hoog ruim 4 voet. Bollestal balk hoog boven kant boven 't kolswijn 20 duim. Rijswarings hoog boven de legwaring voor 9 duim agter 19 duim, alles te zamen breed boven het berkhout breed zonder sponning 6 duim, koker hoog boven scheerstok 26 1/2 duim, banken in de stuurstoel hoog 18 1/2 dm en breed 17 1/2 dm.

Van Feike Lantinga is bekend dat hij nooit iets opschreef. Alleen in de periode van 1918, toen hij de leiding van de werf overnam, tot en met 1922, weten we middels de door zijn vader gemaakte aantekeningen welke schepen hij heeft vervaardigd. Nadien zijn er dan ook geen cijfers bekend van het aantal door hem gebouwde schepen.
Wel is bekend welke soort schepen hij bouwde. Dat waren onder andere boeiers (kleiner dan die van zijn vader Lolke), Friese jachten, tjotters, 'wyldsjitterkes', visbootjes, schouwen, roeiboten voor de boeren en een aantal houten motorjachten.
De hierbij gepubliceerde foto is genomen omstreeks 1930. Het schip, genaamd Wetterfortier, werd omstreeks 1927 gebouwd voor de heer Jentje Nooitgedagt, schaatsenfabrikant uit IJlst. Volgens zijn zoon, de heer Jan Jentjes Nooitgedagt, had Feike Lantinga deze schepen zelf ontworpen. De Wetterfortier was 10 meter lang en 2.50 meter breed. De laatst beken de eigenaar is de familie Jans, Hotel Jans, te Rijs in Gaasterland.

Het was het Friese jacht Bestevaer (lengte 5.45 meter), dat gebouwd werd voor de heer A. Schermer uit Arnhem. Dit schip is thans eigendom van de heer H. Pels uit Velp. 22) 

Bij de beroepsvissers waren de boten van de Lantinga's ook gewild.
De heer Joh. Molenaar uit IJlst vertelde mij hierover de volgende anekdote:
'Een IJlster visser, IJsbrand (Brand) Zandstra genaamd, had een nieuwe boot in Heeg gekocht. Op zekere morgen voeren hij en zijn concurrent Anne de Haas gelijktijdig vanuit IJlst de Geeuw op, richting Sneek, om hun netten en dobbers te plaatsen. De beide vissers roeiden zo snel mogelijk om het eerst bij de beste plekjes te zijn. De Haas won de strijd en liet Zandstra achter zich. Toen deze zag dat hij verloren had schreeuwde hij: ‘t Is mis bliksem, ik hie in boat van Feike hawwe moatten!’

De oud-IJlster de heer Gerrit van der Horst, nu woonachtig te Veenendaal, kon ook veel interessante informatie geven. Hij heeft drie verschillende periodes op de werf gewerkt. Hier volgt zijn verhaal, dat hij in een brief vastlegde: 'Ik kan mij de oude Lolke Lantinga nog vaag herinneren. Hij was een bekwaam scheepsbouwer. Jammer dat hij stokdoof was, zodat hij een teruggetrokken man was. Maar ik zie hem nog bezig met het branden van de boegen. Dat ging zo, de plank werd met het uiteinde onder een ijzeren beugel aan de muur gestoken. Dan werd er met riet gestookt aan de onderkant en de bovenkant werd goed nat gehouden, met op het uiteinde gewicht en zo kwam er 'bocht' in de plank. Dit was ook alles gezichtswerk om de juiste hoeveelheid 'bocht' te krijgen.
Dit vak deed Feike ook, en ik heb daarbij veel geleerd. In plaats van het gewicht op het uiteinde drukte ik de plank ook wel meer of minder naar beneden. Of Feike nu wat 'rûger' (minder precies) was dan z'n vader weet ik niet, maar wel dat hij het niet zo nauw nam met de maten. Zo kan ik mij nog goed herinneren, hoe Feike de plaats bepaalde van het voetstuk van de mast. Die plaats was meestal op 1/3 van de lengte van de boot vanaf de steven. Hij deed dat niet met schietlood, maar hij nam een lat en zette daarop de 1/3 lengte. Hij hield die lat dan boven de boot, spuugde daarop wat tabakssap en liet de lat langzaam kantelen. Waar het pruimsap viel moest de mast komen!
Feike Lantinga was overigens een eerste klas vakman. Van bouwtekeningen heb ik nooit iets gezien, want hij had een model vast in het hoofd. Alles ging op het gezicht. Wel waren er enkele mallen van stevens en in houten. De werf had destijds een zeer goede naam, zelfs in Noord-Holland. In mijn tijd zijn er 2 boeiers gebouwd waarvan ik de namen en opdrachtgevers vergeten ben'.

Toen Van der Horst de werf verliet ontving hij het volgende getuigschrift: